ไรเดอร์ อาชีพที่อยู่ในสถานการณ์การแข่งขันจนถึงจุดต่ำสุด

โดย พัชณีย์ คำหนัก

ล่าสุดเมื่อเดือนพฤษภาคม ไรเดอร์ลาลามูฟได้เสนอปัญหาความเดือดร้อนต่อสื่อมวลชนที่น่าสนใจในแง่ของการครอบงำตลาดแรงงานของบริษัทจัดส่งอาหารและพัสดุบนแพลตฟอร์มดิจิทัลกับการกดขี่ไรเดอร์และคนขับจนมาถึงจุดที่พวกเขาอยู่ไม่ได้ นำไปสู่การรวมตัวประท้วง เช่นเดียวกับไรเดอร์บริษัทอื่นๆ ที่ออกมาต่อต้านอย่างกว้างขวางในช่วงของการระบาดของโควิด-19 และลักษณะงานที่ขาดความมั่นคงมากขึ้นในระบบเศรษฐกิจทุนนิยม

สภาพการจ้างที่เลวร้ายของไรเดอร์ลาลามูฟ

เมื่อวันที่ 11 พ.ค. 2565 เวลาประมาณ 12.00 น. คนขับไรเดอร์จัดส่งอาหารของบริษัทลาลามูฟ (Lalamove) รวมตัวกันประท้วงบริษัทหน้าอาคารสาทรนครทาวเวอร์ สีลม ซึ่งกดค่ารอบ (ค่าตอบแทนต่อชิ้นงาน) ของคนขับ ไรเดอร์คนหนึ่งให้สัมภาษณ์ผู้เขียนว่า เมื่อก่อนค่ารอบ 48 บาทถูกกดเหลือเหลือ 33 บาท ทั้งยังถูกหักค่าการตลาด ค่าส่วนกลาง เหลือเพียง 20 บาทต่อรอบ รายได้จึงไม่เพียงพอกับค่าใช้จ่ายในแต่ละเดือน เช่น ค่าน้ำมันที่มีราคาสูงขึ้น จากที่เคยมีรายได้วันละ 1,000 กว่าบาท ปัจจุบันต้องทำงานยาวนานขึ้น คือขับถึง 15-16 ชั่วโมงถึงจะได้ 1,000 บาท นอกจากนี้ ทนไม่ได้ที่บริษัทแบนไรเดอร์ที่ไม่กดรับงานอย่างถาวร หรือไม่ส่งออเดอร์ตามที่ลูกค้าสั่ง แต่ด้วยฝนตกไปส่งไม่ได้จึงไม่สามารถจัดส่งได้ทัน แม้จะทำงานดีมาตลอดบริษัทก็แบนงานถาวร อีกทั้ง บริษัทลดสวัสดิการ เช่น ค่าสึกหรอ และยังไม่พิจารณาให้มีประกันอุบัติเหตุแก่ไรเดอร์ทุกคนโดยไม่เลือกปฏิบัติ ไม่ใช่ให้แค่ในหมู่คนขับระดับสูงอย่างระดับสตาร์ ซึ่งก็ไต่เต้ามาจากคนขับธรรมดาอย่างพวกเขา ดังนั้น ด้วยค่าครองชีพที่สูงขึ้น ผ่อนโทรศัพท์ราคาเครื่องละนับหมื่น แต่รายได้ลดลงไม่สามารถนำไปจ่ายค่าห้องเช่า ค่าซ่อมรถ และค่าใช้จ่ายอื่นๆ

นี่คือการต่อสู้ครั้งที่ 2 โดยครั้งแรกเกิดขึ้นเมื่อกลางเดือนกันยายน ปี 2564 ทั้งไรเดอร์และคนขับรถขนส่งพัสดุมากันถึง 50 คันรถรวมตัวกันที่หน้าบริษัท เพื่อทวงคืนราคาเดิมของรถทุกประเภท เพราะถูกปรับลดค่ารอบมาถึง 5 ครั้งโดยไม่มีการแจ้งและปรึกษาหารือกับคนขับในฐานะพาร์ทเนอร์ตามที่บริษัทโฆษณาอ้างมาตลอด

บริษัทอ้างว่าธุรกิจจัดส่งอาหารและพัสดุมีการแข่งขันทางการตลาดสูง จำเป็นต้องดึงดูดลูกค้า ด้วยการตัดเงินต่อออเดอร์ ที่เรียกว่าค่าการตลาด ซึ่งไรเดอร์ถือว่าเป็นการเอาเปรียบ เช่น วิ่งระยะทาง 18 ก.ม. ได้ประมาณ 173 บาท บริษัทตัดไป 33 บาท เหลือ 140 บาท และหากรับออเดอร์ไป 3 ออเดอร์ บริษัทก็จะตัด 33 บาท/ออเดอร์ รวม 100 บาท แทนที่บริษัทจะหักเงินของตัวเอง แต่กลับโยนภาระให้ไรเดอร์ ทั้งยังโยนความรับผิดชอบให้ไรเดอร์ทั้งหมดหากทำสินค้าเสียหาย

การต่อรองของไรเดอร์ลาลามูฟ

จากการที่บริษัทจากฮ่องกงมาเติบโตในไทยอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปี 2558 ในปี 2561 มูลค่าการทำธุรกรรมทะลุ 1,000 ล้านบาท เติบโต 123% มีคนขับในระบบถึงเกือบแสนคนที่สร้างรายได้ให้แก่บริษัท การกดค่ารอบ การหักค่าการตลาด ลดสวัสดิการ ขาดการคุ้มครองด้านความปลอดภัย และการลงโทษอย่างไร้ความเป็นธรรม กลุ่มไรเดอร์ลาลามูฟจึงยื่นข้อเรียกร้อง ต่อบริษัทคือ (1) กลับไปใช้อัตราราคาบริการเริ่มต้นต้องไม่ต่ำกว่า 33 บาทต่องาน และต้องได้รับค่ารอบให้สอดคล้องกับค่าครองชีพ คือไม่ควรต่ำกว่า 40-45 บาทต่องาน (2) ยกเลิกค่าธรรมเนียมถอนเงิน 8 บาท และให้คืนเงินที่เคยหักไป (3) ยกเลิกเงินกองกลางค่าหลักประกัน 200 บาทต่อคน และคืนเงินให้คนทำงานทันที (4) ลดการเก็บเปอร์เซ็นต์ค่าดำเนินการแพลตฟอร์มจาก 18% เหลือไม่เกิน 13% ต่องาน (5) ต้องอนุญาตให้ไรเดอร์ยกเลิกงานได้โดยไม่ปิดระบบลงโทษ และ (6) หากบริษัทจะทำการเปลี่ยนแปลงสภาพการจ้างงาน กฎระเบียบหรือนโยบายใดๆ ต้องเปิดให้คนทำงานเข้าไปมีส่วนร่วมในการตัดสินใจด้วย (มติชน 11 พ.ค. 65. ไรเดอร์ลุยยื่น 7ข้อ ขอ ‘ลาล่ามูฟ’ หยุดหักค่ารอบ โอด ‘การตลาด’ ไม่ใช่เอาเปรียบคนขับ รับให้คำตอบผ่านเพจ)

สถานการณ์การแข่งขันจนถึงจุดต่ำสุด

การแข่งขันจนถึงจุดต่ำสุด หมายถึง สถานการณ์การแข่งขันที่บริษัทพยายามตัดราคาคู่แข่งด้วยการลดมาตรฐานคุณภาพหรือความปลอดภัยของคนทำงาน เช่น ล่อให้คนขับใช้ทางลัดเช่นฟุตบาท (ที่มักจะขัดต่อกฎหมาย) หรือลดต้นทุนแรงงาน ล้ำเส้นจริยธรรมทางการค้าและสามารถก่ออันตรายต่อฝ่ายที่เกี่ยวข้อง ซึ่งเกิดขึ้นในบริบทของการแย่งชิงส่วนแบ่งการตลาด และยังหมายรวมถึงความพยายามของบริษัทต่างๆ ที่จะย้ายฐานการผลิตไปยังพื้นที่ที่มีต้นทุนแรงงานต่ำ สิทธิแรงงานน้อยกว่า หรือต้นทุนอื่นถูกกว่า เช่น การย้ายฐานการผลิตของโรงงานพานาโซนิค จ.ฉะเชิงเทราไปยังประเทศเวียดนามและอินโดนีเซีย ซึ่งมีค่าจ้างต่ำกว่าไทย ดังนั้น เราจะเห็นหลายบริษัทพยายามรักษาระดับค่าจ้างให้ต่ำเพื่อรักษาอัตรากำไรในขณะที่ยังคงนำเสนอสินค้าและบริการที่มีคุณภาพ และการแข่งขันจนถึงจุดต่ำสุดอาจส่งผลกระทบด้านลบต่อบริษัท ลูกจ้างและผู้เกี่ยวข้อง

การลดทอนสภาพการจ้างให้ตกต่ำลง ในขณะที่บริษัทมีกำไร นี่อาจเป็นสถานการณ์ที่เดินมาถึงจุดต่ำสุด แม้มีเทคโนโลยีดิจิทัลเข้ามาอำนวยความสะดวกแก่ผู้บริโภค แก่คนทำงานแต่กลับใช้แรงงานราคาถูก และครอบงำตลาดแรงงานทั้งหมด ในขณะที่กระทรวงแรงงานปล่อยให้เรื่องนี้เกิดขึ้น และไม่ยกระดับสถานะของไรเดอร์ให้เป็นแรงงานที่ได้รับการคุ้มครองตามกฎหมายแรงงาน บวกกับแนวนโยบายของรัฐไทยที่เน้นการดึงดูดนักลงทุนต่างชาติ จึงลดกฎระเบียบ แช่แข็งค่าจ้างขั้นต่ำ ไม่เก็บภาษีเงินได้นิติบุคคล ภาษีรายได้ต่างๆและทรัพย์สินในอัตราก้าวหน้ามากขึ้น

นอกจากนี้ สภาพการทำงานของไรเดอร์ไม่ต่างจากคนขับรถบรรทุก แม้คนขับรถบรรทุกจะเป็นแรงงานในระบบ เป็นลูกจ้างบริษัทหรือเถ้าแก่ แต่หลายคนได้รับค่าจ้างขั้นต่ำในอัตราที่ต่ำกว่ากฎหมาย เช่น 5,000 บาท จึงถูกกดดันให้ต้องขับรถยาวนานเพื่อให้ได้ค่าเที่ยวซึ่งเป็นค่าจ้างอีกรูปแบบหนึ่ง เพราะเงินเดือนขั้นต่ำไม่เพียงพอ ทำให้ต้องรับงานมากและขับต่อเนื่องสิบกว่าชั่วโมงเพื่อให้มีรายได้ 20,000 บาทขึ้นไป ทั้งยังมีเงินรางวัลหากขับรถประหยัดน้ำมัน การทำงานหนักทำให้คนขับหลับใน พลาดพลั้งเกิดอุบัติเหตุได้ และเสี่ยงอันตรายต่อชีวิตและทรัพย์สินของผู้ใช้รถใช้ถนนร่วมกัน

การลดค่าจ้าง ขยายเวลาทำงาน ทำงานยืดหยุ่น ทำลายอำนาจต่อรอง เพิ่มเงื่อนไขและความรับผิดชอบ เป็นสิ่งที่แรงงานทั่วโลกกำลังเผชิญ ไม่ใช่แค่ในประเทศไทย เพราะนายทุนในระบบทุนนิยมหาวิธีการที่จะลดต้นทุนและโยนความเสี่ยงให้แรงงานเป็นผู้แบกรับ เห็นได้ชัดกรณีการเลิกจ้าง ปลดคนงานในภาวะวิกฤต รวมทั้งจ้างงานชั่วคราว รายวัน รายชิ้น และไม่มีสวัสดิการรองรับ ทำให้ชีวิตการทำงานไร้ความมั่นคง ในส่วนของบริษัทเดลิเวอรี่ไม่ว่าจะสัญชาติใด มักโฆษณาชวนเชื่อว่าไรเดอร์คนขับเป็นพาร์ทเนอร์ ทั้งความคลุมเครือของรัฐ อ้างว่าเป็นงานรับจ้างทำของ แต่คนรับจ้างไม่มีอำนาจในการกำหนดราคา ระยะเวลาทำงานและลักษณะ/คุณภาพของชิ้นงานที่รับไปทำ เนื่องจากนายจ้างเป็นผู้กำหนดควบคุมทุกอย่างมาก่อนแล้ว เช่นระบุคุณสมบัติของคนที่จะสมัครว่า ห้ามต้องโทษอาชญากรรม เช่นเดียวกับการรับสมัครลูกจ้างประจำ และนี่ถือเป็นการคุกคามอาชีพไรเดอร์

กระแสงานไม่มั่นคง

งานไม่มั่นคงเป็นกระแสมากขึ้น แม้แต่ในประเทศทุนนิยมที่พัฒนาแล้ว เช่น อังกฤษ สหรัฐอเมริกา คาร์ล มาร์คซ์ นักปฎิวัติชาวคอมมิวนิสต์ และนักปรัชญาเศรษฐศาสตร์การเมืองวิเคราะห์ว่า งานชั่วคราวไม่มั่นคงคือธาตุแท้ของระบบทุนนิยม เพราะงานไม่มั่นคงถูกพัฒนามาจากการที่นายทุนฉวยโอกาสในสภาวะที่สังคมมีกองทัพคนว่างงาน จึงมีโอกาสเลือกและกำหนดสภาพการจ้างฝ่ายเดียวได้ ดังนั้น แรงงานชั่วคราว/อิสระไม่ควรถูกแบ่งแยกออกจากชนชั้นแรงงานที่เหลือ เพราะแรงงานทุกคนมีผลประโยชน์ร่วมกัน แม้ลักษณะงานดั้งเดิมของพวกนักวิชาการ ครู อาจารย์ ก็ยังถูกทำให้เป็นงานสัญญาจ้างชั่วคราวได้ (casualization) เช่น อาจารย์กว่า 30% ในอังกฤษได้รับค่าจ้างเป็นรายชั่วโมง (TCIJ. 10 มิ.ย.62. ‘งานไม่มั่นคง’ ในทัศนะ ‘มาร์คซิสต์’) หรือการจ้างงานในระบบราชการไทย แม้แต่งานประจำ เช่น งานธุรการ ภารโรงในโรงเรียนยังบอกว่าเป็นการจ้างทำของ เพื่อลดต้นทุนบุคลากร จึงไม่มีการขึ้นเงินเดือน ไม่มีสวัสดิการใดๆ พวกเขาต้องไปสมัครเป็นผู้ประกันตนมาตรา 40 หรือใช้บัตร 30 บาทรักษาทุกโรค ทั้งยังไม่มีสิทธิ์ลา ซึ่งกรณีนี้ผู้เขียนมองว่า ลูกจ้างสามารถฟ้องร้องเอาผิดนายจ้างและให้จ่ายค่าชดเชยรายได้และสิทธิทีหายไป เหมือนกรณีลูกจ้างซับคอนแทร็คของโรงงานที่ทำงานลักษณะประจำแต่ไม่ได้รับสิทธิประโยชน์เช่นเดียวกับลูกจ้างประจำ ดังนั้น แรงงานทุกคนควรร่วมกันเรียกร้องปรับปรุงระบบการจ้างงานให้เป็นธรรมทั้งระบบ

นัดหยุดงานเพื่อเพิ่มอำนาจต่อรอง

จากการที่ชนชั้นนายทุนพยายามกำหนดค่าแรงให้ต่ำและขยายเวลาทำงานให้นานที่สุด แรงงานจึงไม่ควรให้ทุนมีอำนาจทางการเมืองและเศรษฐกิจ ผลประโยชน์ของทุนแตกต่างจากแรงงาน และยังเป็นปฏิปักษ์กับแรงงานที่ผลักให้ต้องลงท้องถนน ชุมนุม นัดหยุดงาน ตัวอย่างล่าสุด มีการนัดหยุดงานของไรเดอร์ไลน์แมน จ.ขอนแก่นกว่า 100 คนนัดหยุดงานประท้วงบริษัทที่ลดค่ารอบจาก 32.30 บาท เป็น 28 บาท เมื่อวันที่ 11 ก.พ. 65 วันเดียวกับที่ไรเดอร์ของไลน์แมน จ. เชียงใหม่กว่า 300 คน ร่วมกันหยุดงานและปิดระบบเช่นกัน อีกทั้ง มีกลุ่มไรเดอร์ภาคใต้ จ.ปัตตานี จ.สงขลา จ.นราธิวาส จ.ระนอง และจากภูมิภาคอื่น ได้แก่ จ.สิงห์บุรี จ.นครพนม และ จ.อยุธยา ร่วมแสดงพลังในนามสหภาพไรเดอร์ พร้อมใจกันไม่รับงานในช่วงเวลา 11.00 – 12.59 น. ซึ่งเป็นช่วงที่มีการสั่งอาหารมากที่สุด ยังไม่นับกรณีการนัดหยุดงานในต่างประเทศ สะท้อนให้เห็นว่า คนทำงานรับจ้างอิสระเริ่มตระหนักถึงความเข้มแข็งของตัวเอง และเป็นคลื่นลูกใหม่ของการต่อสู้กับทุนและรัฐในยุคโควิดนี้ (มติชน. 19 ม.ค. 65. ‘ สหภาพไรเดอร์ ใต้-อีสาน ’ ลั่นระฆังรบ ‘หยุดส่งอาหาร’ ต่อรองนายจ้าง ขูดรีดแรงงาน) อีกทั้ง ลูกค้าที่เป็นกรรมาชีพในเมืองควรรับรู้ปัญหาและขีดจำกัดของไรเดอร์เพื่อเข้าใจว่าทำไมพวกเขาต้องนัดหยุดงาน

*****************************

ถ้าเห็นด้วยกับแนวทาง “องค์กรสังคมนิยมแรงงาน” เชิญสมัครสมาชิก https://forms.gle/2apcTWX7sB9YCVhU6